Er det lenge sidan dokker las ei bok?

 

Eg hadde akkurat gitt ut bok og kom stolt og opprømt inn i bokhandelen på Stranda for å overlevere nokre eksemplar. Den gamle bokhandlaren titta på meg over brillene med gamle og trøytte auge: «Det er mange som vil skrive. Det er ikkje så mange som vil lese», sukka han.

 Her kjem den gamle gode gamle klaga frå bokfolket og spesielt frå dei som skriv: Folk les ikkje bøker lenger.

For lesaren er ei god bok den billigaste hobbyen. For forfattaren den dyraste, skreiv forfattaren Gabriel Lamb, ein gong tilbake i litteraturens gullalder. Det var sant før. Men no har det blitt verre. Ganske mykje verre.

 No skrollar vi på nettet. Boklesing er for nerdar og gamlisar. Den mest spennande roman kan ikkje lenger konkurrere med Instagram og Netflix. Og folk er praktiske:  Kvifor lese ei fagbok når vi kan vite det vi treng i tre minutts video på Youtube?

 I  gamle dagar titta vi diskret på bokhyllene når vi kom heim  til folk. Det gav ein slags peikepinn om kva slags menneske dei var. Folk flest kjøpte bøker. Etterpå stilte dei dei ut i bestestova slik at alle skulle sjå. Det gjekk i leksikon og  bygdebøker med gullskrift på ryggane og Bokklubben Nye Bøker, som alle kjøpte ein masse av, fordi ein gløymde å avbestille.

 Den gongen var folk  i prinsippet einige med Wergeland, som skreiv: «Bokhyllen er den stige, hvorved du bliver din overmands lige. Slik tenkjer vi ikkje lenger. No til dags imponerer vi kvarandre med toppturar,  Syden-ferie, fine middagar og enorme flatskjermar i alle rom. Vi viser oss fram med selfies, men nesten ingen tek skrytebilde av seg sjølv med ei bok i handa. Bokhyller i stova, det er rett og slett så utruleg 1998, synest vi no. Derfor har både bokhyllene og bøkene for lenge sidan hamna i ein konteiner på Jarnes.

Vi sukkar over ungane som alt i ung alder har gått frå  å vere sjarmtroll og blir til skjermtroll. Lesing er viktig, meiner vi alle. Derfor klagar vi over lærarane, som ikkje lærer ungane å lese bøker. Og vi klagar over foreldra, som ikkje følger ungane sine opp.  Men også vi som klagar, sit gjerne limt til telefonen og skrollar mellom vilt og gale på nettet. Når  vi tenkjer etter, er det kanskje er eit heilt år sidan sist vi las ei heil bok! I alle fall frivillig!

Av og til kjem eg over ein bokomtale i media. Eg tenkjer at denne boka skal eg  jammen lese. Eg tek vi  fram mobilen og vil finne ut litt meir. Så  sansar eg meg ein halv time seinare, etter å ha lese endå nokre historier om Trump og om nokre - for meg heilt uvedkomande -  skandalar i Hollywood. Eg har gratulert ein heil flokk med Facebook-vener som eg eigentleg ikkje kjenner og var også innom ei tårevåt fotballfrue som har trøbbel i ekteskapet. Kva skulle eg no der!

Ekspertisen er bekymra og situasjonen: Ungane greier ikkje å konsentrere seg lenger. Ja, vi hugsar naturlegvis frå vår eigen barndom at det var vanskeleg å sitje stille ved pulten i tre kvarter. No er problemet å få dei til å konsentrere seg i meir enn fem minutt. Lærarane klagar: Det er ikkje nok å vere pedagog lenger. Dei må også vere sjelesørgjar, psykolog og sosionom. Ein god lærar må også underhalde og levere oneliners som ein standup-artist, synest elevane. Det er ikkje alle lærarar det fell heilt naturleg for.

 Hysj!, sa bibliotekarane i gamle dagar, viss nokon snakka og ikkje kviskra eller berre lo litt av ei artig bok. Eg trur eg var 14 då eg avanserte frå skulebiblioteket til Sykkylven bibliotek. Eg fann Sigmund Freuds Seksualteorien. Bibliotekaren tok raskt boka ut av hendene mine, såg brydd ut og sa: Nei, dette er ikkje noko for deg!

 Eg ser ikkje for meg at biblioteksjef Helen eller Manuel ville motarbeide  ekte leselyst på den måten. No er vi alle overlykkelege berre nokon vil lese ei bok frivillig, same kva ho handlar opp. Nettet er uansett verre.

Eg må tilstå: Eg er nerd. Eg samlar på bøker. Gjennom femti år har blitt ein del. No er kjellaren full og eg må vere kreativ skal eg få plassert endå ei Billy-bokhylle til bøker eg truleg aldri kjem til å lese igjen. For boknerdar blir det liksom aldri nok. Ein gong tråla eg antikvariata i bokbyen Fjærland. Og kven møtte eg der, med famna full av brukte bøker? Nypensjonert bokhandlar Harald Giørtz frå Ålesund!

Ikkje ofte – men av og til – har eg hatt bruk for ei av bøkene eg har samla meg. Eg går ned kjellartrappa for å leite, men blir gåande å bla i heilt andre bøker som eg nesten hadde gløymt. Det tek si tid. Til slutt gir eg opp og lastar ned ei digital utgåve av boka frå Nasjonalbiblioteket sine nettsider. Slik har det blitt: Det vi er ute etter, er berre nokre tastetrykk unna.

Men litteratur er likevel best på papir.  Kven orkar å ligge på rygg i sofaen og halde pc-en på strak arm medan vi fordjupar oss i Jon Fosse sin siste? Det same gjeld for aviser. Nettet passar best når ein skal ha enkle  hendingsnyheiter av typen trailerkrasj på Strandafjellet eller skandale i kjendislivet. I papiravisa finn vi helst nyheiter som vi las om på nettet for eit døgn sidan. Ting vi har lese om frå heimbygda vår i Nyss, kan dukke opp att i  Sunnmørsposten. Eller omvendt. Men det er så rart med det. Vi synest likevel at vi må ha avisa på papir, endå så dyr ho er. Og kor moro er det å løyse kryssord på ein skjerm?

 Skal du lese bøker på nettet, må du vere på  plass ved skrivebordet og liksom sette deg ned og studere. Du les berre ikkje 300 siders romanar på telefonen. Å lese ei bok, er å ha ei stille stund i godstolen, fritt for pip og jingles og påtrengande annonsørar. Ei bok masar ikkje. Vi kan lage eit eseløyre der vi slutta å lese og ta det att når vi har lyst.

 For ein bok-nerd er å rusle mellom bokreolar omtrent som å vere på ein reunion-fest med gamle vener. Lese-minne strøymer på: Hei,  Henrik Straumsheim, tenkjer vi med oss sjølve og klappar han på bokryggen. Nei, men er det ikkje sjølvaste Arthur Klæbo: God kveld, godt folk.  Hei, Erica Jong og Hanne Ørstavik. Og Hermann Starheimssæter og Vigdis Hjorth og ein hyllemeter med Eldar Høidal. Kjekt å sjå dokker. Og der er jammen meg Lett på døsa di, av sjølvaste gamlelensmannen. Vi synest vi høyrer skratten hans frå boksidene.

Viss litteratur ikke fantes, ville mange tanker bli usynlige, skreiv forfattaren Lars Saabye Christensen. Når vi no  sender dei påkosta bokhyller våre med  Ibsen og Bjørnson og Kielland og Lie og alle banda av Norsk allkunnebok til forbrenningsomnane, er det sanneleg bra vi har biblioteket. Men nokre spør: Treng vi eigentleg alle desse bøkene? Sjølv biblioteka kastar bøker når plassen blir for liten. Men dei greier alltid å skaffe eit eksemplar, viss nokon spør.

Du skal ikkje lese for å sluke, men for å sjå kva du kan bruke, skreiv den snusfornuftige Henrik Ibsen. Men kan ein eigentleg vite kva ein har bruk for i ei bok før ein har slukt henne?  Ei verkeleg god bok er ikkje ei vi les, det er ei bok som les oss. Litteratur er kommunikasjon mellom forfattaren og oss sjølve. Det er ein samtale som gjer noko med oss.

 Her kjem eit ord med mykje trøyst i for dei som les:  Eit danna menneske er ein som har lese mykje, men gløymt det meste. Det skreiv den  store danske diktaren Georg Brandes. Det handlar ikkje først og fremst om å hugse alle detaljar, men å ha vore gjennom dei refleksjonane som bøkene framkallar i oss. Bøker kan lære oss å tenkje lange og djupe tankar – slike tankar som formar vår personlegdom, og som stimulerer kreativitet og fantasi.

Å vere oppdatert til ei kvar tid i det flimrande nyheitsbildet kan vere nyttig.  Men ikkje tilstrekkeleg. Livet er ikkje først og fremst ein quiz.

Takk for meg!