Forteljarane har blitt vekk

 

Forteljartradisjonen ligg på sotteseng. Dei som skal underhalde oss har begynt å forklare i staden for å fortelje.

Det har alltid vore ein journalistisk grunnlærdom: Skal du bruke ironi i ein artikkel,  må du vere forsiktig. Ironi er når du seier at det er no eit strålande finvêr ute, når det eigentleg stormar og blæs. Den overraskande kontrasten mellom det som er faktisk er sant og det som blir sagt kan vere eit humoristisk poeng viss forteljar og tilhøyrar er på bølgelengde. Er dei ikkje det, må naturlegvis mottakaren oppfatte meldinga som totalt ko-ko.

Ironi og sarkasme er  nokre av sjangerane  ein historieforteljar kan bruke. For å skape liv og spenning, kan han gjennom tonefall, ordspel, dramatisering og himmelropande overdrivingar formidle ei totalt usannsynleg og løgnaktig framstilling av verkelegheita. Fantasien blir sett i sving. Tilhøyrarane ser dei bisarre scenene for sitt indre auge og let seg fange av historia, same kor utruleg ho er.

Ein dyktig forteljar brukar gjerne dei same verkemiddela som ein forfattar eller ein skodespelar. Mimikk eller mangel på mimikk, «deadpan» - eller «tongue in cheek» for å signalisere at han er ein skøyar. Mykje kan gjerast med stemma eller eit lurt og innforstått blikk. Historier  som går over alle støvelskaft må vere godt regisserte. Ofte får du heller ikkje heile historia og blir lokka til å fantasere resten.

 Nokre hugsar vel korleis gode lokale forteljarar samlast til skrønemakarfestival i Velledalen under Atle Hole og idrettslaget si kyndige leiing. Historiene finst i opptak, men det er vanskeleg å attskape stemninga som oppstår når folk som elskar historier møter folk som er glade i å fortelje. Ein klassikar stod Oddbjørn Brautaset frå Ørsta  for. Med glatt ansikt fortalde ei heilt usannsynleg historie om ein jase (hare) som kvar dag kom inn i jarnvarehandelen i Ørsta for å kjøpe gulrot. Publikum låg over borda og lo - og dei lo meir, di fleire gongar dei høyrde historia.

No er det sendt ut eit internasjonalt farevarsel: Forteljarkunsten er i ferd med å døy, skriv til dømes det dønn seriøse britiske magasinet The Economist.  Storytelling har blitt storyselling. Kulturkommentatoren Ida Wammer i KK har lytta på kva folk snakkar om på bussen og drege sin konklusjon. Det fleste klagar. Det har vi alltid gjort. Men ingen fortalde kvarandre historier, slik som før. Det dei gjorde, var å utveksle informasjon.
Forsøk på å bruke ironi til born og ungdom, blir ofte møtt med eit ope og forundra blikk. Kva er liksom vitsen med å seie det er fint vêr når det regnar? Nokre vaksne manglar også evna til forstå slik humoristisk lausprat. Oppfattar ein ikkje ironi, kan det vere eit teikn på byrjande demens, seier forskinga. Og kva er årsaka til forfallet? Media naturlegvis, og mest av alt sosiale media, som effektivt har øydelagt den aktive og med-diktande evna til å lytte. Reels på Facebook har ikkje gode historier.  Dagens ståopp-komikarar liker å sjokkere, dei  kjem med vitsar og absurde eller groteske poeng i ei lang rekkje av one-liners, jamfør humorprogram i NRK. Men fantasieggande historier er det lite av.

Ein av dei som kunne fortelje  dei villaste historier med stor autoritet, var gamle-lensmann Bernt Tandstad i Sykkylven. Ei historie, attgitt i samlinga «Lett på døsa di», handla om då Aure-bøndene skulle transportere ein ustyrleg storokse med båt til garden Kyrkjesteinen på Furstranda. Det vart ein lang og hendingsrik tur. Historia kulminerte med at oksen trakka sund båten, rømde på land og la av gårde oppover bakkane med  båt og mannskap i tauet etter seg. Høgt oppe i bakkane tverrsnudde oksen nedover igjen i retning av eit solid ishus med metertjukke steinvegger. Forteljaren let att augo. Då han opna dei igjen «såg ej nå’ Eljas-Lars sitje i båten midt ute i Storfjorden på veg mot Glomset. Ishuset heldt han på strak arm.

- Er dette sant, vart Eljas-Lars spurd noko etterpå.

Sant ja, kvart eit ord, var svaret. Men du og du for eit minne dokke he’!

KJETIL TANDSTADs-Lars spurd noko etterpå.

Sant ja, kvart eit ord, var svaret. Men du og du for eit minne dokke he’!