Forteljarane har blitt vekk

 

Forteljarane som vart vekk

Forteljartradisjonen ligg på sotteseng. Dei som skal underhalde oss, har begynt å forklare i staden for å fortelje.

Kvar har det blitt av dei som kunne skrøne saman høgst tvilsame og usannsynlege historier på ein slik måte at publikum flokka seg leande rundt dei og bad om meir. Det var mange fleire av dei for ein generasjon eller to sidan  På arbeidsplassane, på gatehjørnet, eller i sofakroken i godt lag.

Når folk i dag må vente i tre minutt, dreg dei fram telefonen og ser på morosame «reels» for å korte tida. Desse små filmsnuttane, som til eksempel handlar om tjukke folk som ramlar på rumpa.  Men det er ingen av dei som ler. Sjekk stemninga bakover i bussen: Medpassasjerane dine skrollar frå den eine morosnutten til den andre med eit ansiktsuttrykk som skulle dei vere på veg til si eiga gravferd.

 Ei god historie må ha eit overraskande poeng og må ha ein formidlar som er god på tonefall, ordspel eller dramatisering og himmelropande overdrivingar. Har ein det, kan ein formidle ei totalt usannsynleg og løgnaktig framstilling av verkelegheita og bli lønna med latterkuler. Det set fantasien i sving. Vi ser dei bisarre scenene for vårt indre auge og let oss fange av historia. Kontrasten mellom det som er faktisk er sant og det som blir sagt kan vere stor humor, så sant forteljar og tilhøyrar er på bølgelengde. Er dei det ikkje, må naturlegvis publikum oppfatte historia som aldeles ko-ko.

Ein dyktig forteljar brukar gjerne dei same verkemiddela som ein forfattar eller ein skodespelar. Mimikk eller mangel på mimikk, «deadpan» - eller «tongue in cheek» for å signalisere at han er ein skøyar. Mykje kan gjerast med stemma eller eit lurt og innforstått blikk. Historier som går over alle støvelskaft, må vere godt regisserte. Dette er noko vest- og nordlendingar frå gammalt av er gode til. Med folk frå Austlandet må ein vere forsiktig. Mange kjenner ikkje den grunnleggjande skilnaden mellom å skrøne og å lyge. Og så kan dei bli forarga på ein løgnaktig forteljar, medan vestlendingar haukar og ler.

Nokre hugsar vel enno då lokale forteljarar samlast til skrønemakarfestival i Velledalen under Atle Hole og idrettslaget si kyndige leiing den gongen totusentalet var ungt. Historiene finst i opptak, men det er umogleg å attskape stemninga som oppstår når folk som elskar historier møter folk som er glade i å fortelje. Ein klassikar stod Oddbjørn Brautaset frå Ørsta for. Med glatt ansikt fortalde han ei heilt usannsynleg historie om ein jase (hare) som kvar dag kom inn i jarnvarehandelen i Ørsta for å kjøpe gulrot. Publikum låg over borda og lo. Og dei lo meir, di fleire gongar dei høyrde historia.

 Slikt opplever vi ikkje ofte lenger. Nyleg kom det også eit internasjonalt farevarsel: Forteljarkunsten er i ferd med å døy, skreiv det dønn seriøse britiske magasinet The Economist: Storytelling har blitt storyselling. Kulturkommentatoren Ida Wammer i KK lytta til kva folk rundt henne snakka om og rapporterer frå folkedjupet: Det fleste klagar. Det har vi naturlegvis alltid gjort. Men ingen fortalde kvarandre historier lenger. Det dei gjorde, var å utveksle informasjon.

Kva er årsaka til forfallet? Er det dei som fortel som har skulda eller er det publikum som har forandra seg? Kanskje begge delar. Men mest skuld har sosiale media, som pøser på med  lettfordøyeleg tidtrøyte som øydelegg den med-diktande evna hos publikum.

Ein av dei som kunne fortelje dei villaste historier med stor autoritet, var gamle-lensmann Bernt Tandstad i Sykkylven. Ei historie, attgjeve i samlinga «Lett på døsa di», handla om då Aure-bøndene skulle transportere ein ustyrleg storokse med båt til garden Kyrkjesteinen på Furstranda. Historia kulminerte med at oksen trakka sund båten, rømde på land og la av gårde oppover bakkane med  båt og mannskap i tauet etter seg. Høgt oppe i bakkane tverrsnudde plutseleg oksen nedover igjen i retning av eit solid ishus med metertjukke steinvegger. Forteljaren våga ikkje sjå. Men då han forsiktig opna augo igjen «såg ej nå’ Eljas-Lars sitje i båten midt ute i Storfjorden på veg mot Glomset. Ishuset heldt han på strak arm.

- Er dette sant, vart Eljas-Lars spurd ei tid etterpå.

- Sant ja, kvart eit ord, var svaret. Men du og du for eit minne dokke he’!