Myten om sunnmøringen

  «Leika døkke døkke med døkkene døkka då?  Tok dokke den? Det betyr «Leker dere med dukkene deres?». Dette var ei prøve på klassisk sunnmørsdialekt. Her kjem ei til: To damer går på bussen og den første seier til sjåføren: Eg  skal ha ein billett. Ho hi ho he». Eller på danna austnorsk: Hun andre har… (underforstått, billett.) Er de med?

Nok om det. Eg er bedt om å fortelje litt om Sunnmøre og sunnmøringen.

Eg bør vere ekspert. Eg er ein del av urbefolkninga og har levd blant sunnmøringar i nesten heile mitt liv: 27 år i Sunnmørsposten og ti år ved Sunnmøre Museum. Og så har det blitt åtte år som pensjonist. På Sunnmøre.

Eg skal altså snakke om den mytiske sunnmøringen. Han som har ord på seg for å vere den fromme råtassen. Han som dei kunne spikre på naustveggen - og jammen vaks han og blei feit. Han er den fryktlause fiskaren og den dristige ishavspioneren. Ofte har det blitt lagt vekt på forfedrar vi er stolte av: Ragnvald Møre-jarl, Gange-Rolv og Ivar Aasen.

Sunnmøringen er så og seie odla fram av dramatisk natur og harde livsvilkår. Ein måtte ro langt til havs for å få dei største fangstane. Men ein måtte også kome seg i land før stormen kom. Vart ein for sein og det kunne lett skje, gjekk ein glipp av sjansen til å føre slekta vidare. Her snakkar vi om naturleg utval.

Sett ein passar på kartet og slå ringar rundt dei tre store byane Oslo, Bergen og Trondheim. De vil då sjå at det finst eit terra incognita som ikkje fell innanfor nokon av sirklane. Ingen stad i Sør-Noreg er det så langt til ein større by som her på Sunnmøre.

 Den lange avstanden til makta har gjort noko med oss reint historisk. Vi har blitt litt uregjerlege. Folket var spreidd tynt utover eit stort og sundskore landskap. Vi har budd langt frå konge, regjering og alle andre institusjonar som vil kontrollere oss. Det var ikkje enkelt for amtmann og fut å passe på alle.

Avstanden til øvrigheita og storkapital i storbyane har utvikla ein veldig trong hos oss til å kunne bygge og handle og tene pengar utan at andre skal bry seg. Sunnmøringen har gjennom hundreåra utvikla ein djup skepsis til statens handlangarar. Vi har utvikla eit vake auge for smetthol og gråsoner. Og vi har utvikla ei sjølvoppfatning som vi gjerne vil at også andre skal tru på.

Velkommen til det mytiske Sunnmøre: Dette er landskapet der orkanbygene  enderøyser heile steingardar og der takhellene fyk som måseflokkar ut gjennom fjorden, for å seie det med Arthur Klæbo.

Vi sunnmøringar elskar å høyre historier om vår heroisk kamp i harde kår opp gjennom historia.  Om han som rulla stein når han kvilte. Og han som innbitt bardunerte båt og naust med alt han hadde av tauverk når orkanen bles opp. Han hytta trassig med neven og utfordra vêrgudane: «He’ du vind, so he’ ej tog.

 Over heile landet er sunnmøringen kjend og berykta som den store oppdragaren - i stirrig kamp for fråhaldssak, venstresak, indremisjon og nynorsk. Han såg sitt snitt til å infiltrerte først skuleverket, seinare NRK. I følgje forfattaren Agnar Mykle skjedde det gjennom eit osmotisk kupp.

 Naud lærte som kjent naken kvinne å spinne og svolten mann å byggje båtar og  lenestolar. Sunnmøringen er kjend både for sin pietisme og si klokkartru på materielle verdiar. Gardsbruk og fiske vart supplert med handverk og handel. Ein måtte alltid vere om seg. Ressursane var knappe og det var mange om beinet. Både klippfisk-seljarane i Ålesund og møbelgründerane inne i fjordane måtte satse både hus og heim og gardsbruket til svigerfamilien for å få ein fot innanfor i ein lukrativ bransje.

 Mangesyssel-tradisjonen frå fiskefeltet, småbruket og  kjellarbedriftene vart med inn i  moderne tid. I dag er sunnmøringen ofte heilt i spiss når det gjeld teknologi, til dømes innan skipsfart, fiske-eksport og avløpsfrie toalett. Vi heng også med på popscena med stjerneskotet Sigrid og suksessbloggarer som Helsesista og Funkygine. Alle våre kjendisar forsikrar i hyppige intervju at dei er veldig stolte av å vere sunnmøringar. Særleg dei som har flytta vekk, synest at Ålesund er verdas vakraste by.

Dagens sunnmøringar er med å hauste fruktene av den stolte tradisjonen vår. Dei bur spreitt. Dei har eit par bilar i garasjen, campingvogn  og stor plen med  robotklippar. Dei har alt på stell. Men dei er ofte ikkje heilt fornøgde likevel. Ein ekte sunnmøring kjenner seg som litt tapar viss han ikkje har sin eigen business. Og han tolererer ikkje styggeprat. Ungane får streng beskjed om å gå og vaske munnen sin viss dei seier stygge ord, som for eksempel formueskatt.

Kva er det med Møre og Romsdal? Er det nokon som elskar fylket vårt?  Nei, i grunnen ikkje. Det må i tilfelle berre vere dei tilsette på Fylkeshuset i Molde.

Møre og Romsdal er etter gammalt oppdelt i tre futedømme eller fogderi: Sunnmøre, Romsdal og Nordmøre. Romsdalingane fekk jarnbane til Oslo og soknar derfor naturleg austover. Kristiansundarar har vi alltid rekna som reservetrønderar. Sunnmøringane har sett mest mot sør. Til klippfisk-kundar i Portugal og Brasil. Og til sitt store forbilde, Bergen.

Det finst sunnmøringar som er lommekjende i New York og Valparaiso, men som skryter av at dei aldri har vore i Kristiansund. Då Raumabanen vart bygd, stoppa prosjektet på Åndalsnes fordi dei tre byane aldri vart einige om kven som skulle få jarnbane først.

Men om sunnmørspatriotismen er sterk, blir den alltid trumfa av lokal-patriotisme. Her i byen er det folk som framleis meiner du ikkje er ækte ålesunner viss du ikkje både er unnfanga og født innafor de gamle bygrænsene.

Bygdefolket er minst like brennande patriotiske på vegner av kommunen  eller grenda der dei bur. Berre prøv å kalle innbyggjarane i dei nye bydelane Skodje og Ørskog for ålesundarar og høyr kva som skjer!

Det er ei bitter erfaring landet rundt at byens makt og allehande tilbod har ein tendens til å ta fullstendig luven av kommunane rundt. Det har skjedd i mindre grad rundt Ålesund. Byen har – trass sine imperialistiske ambisjonar - vore for litt for svak og bygdene litt for sterke. Derfor er Ålesund  framleis omgitt av stolte lokalsamfunn, som kan konkurrere med byen når dei må.

 Og kvifor ikkje? Dei har stort sett det dei treng; Her er god plass og utsikt til både fjord og fjell. Her er livskraftige bedrifter som førstegenerasjonen  bygde opp nede i fjøra på odelsgarden og som sidan har vakse i alle retningar. Gjennom dei støvete vindauga i produksjonshallane kan ein nyte det mest idylliske fjord-panorama, komplett med villsau og importert lama. Her bur det folk som set pris på å gjere det på sin måte.

Og  bygdene er stort sett sjølvforsynte med veldrivne bedrifter og fiskebåtar,  idrettsstjerner og eigne musikkfestivalar. Her er det turistperler, kriminalitet, kor og fotballag på alle nivå. I politikken heiar sunnmøringen på Sylvi Listhaug. Elles jublar vi for lokale heltar som Karsten Warholm, Ørjan Håskjold Nyland og  Sondre Brunstad Fet.

Vi likar å snakke om oss sjølve, her på Sunnmøre. Vi presenterer oss som dristige gründerar og kreative seljarar, men også som internasjonale heimefødingar, brytjete pietistar og så gnitne og sparsame at vi utan vidare kan passere som Norges skottar. Sunnmøringen har tradisjon for overdrivingar og romsleg tale. Det gjeld også i omtalen av oss sjølve. Og så  krydrar vi med pitte litt sjølvironi - for ikkje å bli for skrytete.

 Når sant skal seiast, inneheld myten om sunnmøringen eit heilt sett av motstridande eigenskapar. Det er ikkje tilfeldig. Då kan vi framheve dei eigenskapane som passar tida og situasjonen best. I reklamemiljøet  vil ein nok sjå det som vellykka merkevarebygging.

Sunnmørsmyten  lever og er noko dagens sunnmøringar ber med oss gjennom livet. På godt og vondt styrer myten våre liv og fortel oss kvar vi høyrer til.

 Den moderne sunnmøringen nok har blitt stadig meir som folk flest her i landet. En kan spørje: Finst det eigentleg eit minste felles multiplum lenger? Kanskje. Svele er noko av det beste vi veit. Og det står alltid potetball på ønskjelista når sunnmøringar slår seg laus og går på kafé på ein vekedag. I alle fall viss det er torsdag.

Takk for meg!

(Foredrag landsmøte i Seniorpresseklubben, Fjellstua 28.08.26)