Arven frå nynorskland

Kvifor gjer nynorskelevane det betre i nasjonale prøver enn

bokmålselevane?

Dette var eitt av spørsmåla forskarane sat att med etter ei stor

tverrfagleg undersøking frå 2015. Elevar frå Sogn og Fjordane hadde

prestert heilt i toppen i nasjonale prøver sidan starten på desse

kunnskapsmålingane i skulen. Her var nynorskelevar i stort fleirtal. Og

dei gjorde det betre enn andre, sjølv om dei kom frå eit fylke med eit

utdanningsnivå som var lågare enn gjennomsnittet.

Vidare forsking, som samanlikna elevar frå ulike delar av landet, viser at

nynorskelevane gjer det noko betre enn bokmålselevane under elles like

vilkår. Det gjeld ikkje berre språkfag, men også i matematikk. Professor

Øystein A. Vangsnes ved Universitetet i Tromsø kallar fenomenet

Nynorskeffekten.

Jakt på forklaring

Men forskarane finn ikkje belegg for at dei gode resultata hos

nynorskelevar har noko med nynorskbruken å gjere. Det må vere andre

ting som gjer at dei greier seg godt på skulen. Jakta på ei forklaring held

fram, skriv professor Vangsnes og oppmodar til vidare forsking.

Medan vi ventar på forskarane, kan vi hjelpe til med nokre forslag. Kva

har nynorskelevar til felles, anna enn nynorsken? Ganske mykje, når ein

tenkjer etter.

Dei bur gjerne i utkantstrok. Dei går ofte på mindre skular i mindre

lokalsamfunn. Dei har kanskje tettare forhold til besteforeldra, sidan

foreldra ikkje har flytta vekk frå bygda der dei og deira foreldra voks opp.

Dei er kanskje meir påverka av tradisjon og nedervde verdiar enn born i

meir urbaniserte bokmålsområde. Det kan vere nyttig ballast å ha med

seg inn i skulen og resten av livet.

- Eg har kjekke elevar. Men det er dessverre langt mellom dei som er

oppvaksne på gard, sukka ein lærar som underviser i tekniske fag. Han

fortvilte over mangelen på teknisk innsikt som mange av elevane hans

hadde med seg. Hans bestemte inntrykk var at dei som var oppvaksne

på gard, hadde større evne til problemløysing. Dei hadde med seg ei

erfaring som også ville vere nyttig i vidare utdanning og jobb seinare i

livet. Og hendige folk som har fått sjansen til å mekke og skru og har

vore med på å kople ei mjølkemaskin til kuspenar frå dei var små, finn

ein oftare i nynorskland.

Mangesyslarar

Forfedrane våre var gardbrukarar og fiskarar. Hardt arbeid var naudsynt,

men det var ikkje nok. Det var heller ikkje nok å vere spesialist. Våre

forfedrar og -mødrer måtte skaffe seg allsidig kunnskap: Kjennskap til

gardsbruk, fiske og fangst. Matlaging, strikking og sying. Ein måtte

kanskje greie å byggje sitt eige hus. Sidan kjøpekrafta var lita og pengar

knapt fanst, måtte ein heile tida sjå seg om etter smarte måtar å utnytte

knappe ressursar. Ein vart ein mangesyslar. Då måtte ein følgje med og

samle erfaring frå eit breitt felt. Og ein måtte bruke fantasien og vere om

seg. Det er vel omtrent det ein kallar å vere kreativ i dag.

Beste- og oldeforeldre var berarar av ein gammal kultur, utmynta

gjennom hundreår. Nokre sider av denne kulturen hadde autoritære,

udemokratiske og undertrykkande trekk. Desse mørke sidene har vi til ei

viss grad greidd å riste av oss i moderne tid.

Dei mange gode og nyttige sidene, er derimot verdiar å ta vare på. Som

sjølvdisiplin og arbeidsglede, sans for praktisk problemløysing og ansvar

for familie og lokalsamfunn. Dette er verdiar vi gjerne snakkar pent om.

Men det er verdiar under press. Frå individualismen, frå tidstjuvane på

nettet, frå det kommersielle trykket som vi heile tida blir utsette for.

Den gode arven

Kreftene som vil ha oss til å gløyme den gode arven, er mange og

sterke. Dei rammar oss alle, same kvar vi bur i landet. Men det er godt

tenkjeleg at dei som bur i nynorskland framleis har sterkare band til og

respekt for tradisjonen og at det også hjelper dei i skulen.

Vi veit det jo, når vi kjenner etter. Det er mykje å hente frå kontakt

mellom generasjonane. Her finst det impulsar som er mykje nyttigare

enn den ein får frå tidtrøyta på Tik Tok og dataspel på pc-en. Odd

Nordstoga, også frå nynorskland, syng om det:

«Og ein farfar i kjeledress skull’ alle ha

Som luktar av olje og sjø

Og med lommene fulle av gammalt skrot

ja, det er mykje få bruk for i goffas rot

Ja, ein farfar i livet skull’ alle ha».

KJETIL TANDSTAD                                   (Nyss 24/10 2026)