TANDSTADS REVIDERTE SAMLEBOK

  Våren er her og i kjøpesentera er det langt å gå. Velkomen til tusen meter berøringsfri shopping . Du har kjøpt eit par sokkar i ein kjedebutikk. Du har ikkje kome lenger enn til rulletrappa før ei melding tikkar inn på telefonen. Det viser seg å vere butikken du akkurat kom ut av som vil ha ei vurdering av «din kjøpsopplevelse».   Kva svarar ein på slikt? Eg bar sjølv sokkeparet frå reolen til kassa, der pris vart skanna og dama i kassa tok seg betalt og sa «Ha ein god dag». Noka   særleg til oppleving var det sant å seie ikkje. Varehandelen utviklar seg raskt. Lengst framme er dei naturleg nok på Moa, eit butikk-mekka som skal vere eitt av dei største i landet. No har det skifta namn til Thon Senter, oppattkalla etter ein som slo seg opp som seljar av   reveskinn. Hallingdølen gjekk alltid i raud strikkelue til kontordressen for å signalisere at han eigentleg var eit bygdemenneske som var prega av nøysemd og sparelyst.   Kjøpesenteret hans bognar lik...

  Eg tek alt for sjeldan buss og når eg gjer det, er det som regel plass nok. Men denne dagen hadde noko hendt. Skuleskyss og rutebuss var slått saman. Det vart temmeleg trongt. Eg vart ståande å henge i stroppa i midtgangen. Dei fleste passasjerane som fylte opp seta, såg ut til å vere skulelevar, mest frå vidaregåande. Alle var oppslukte av telefonane sine. Det var knapt ein lyd å høyre. Det var ingen som fniste eller drog jentene i flettene. Her var det ikkje høgrøysta leikeslåssing i buss-setet. Ingen snakka med kvarandre og ingen lo.   Tause og duknakka Dei tause passasjerane var i ein alder då dei i følgje psykologane vere i sitt livs mest intense fase, kjenneteikna av forvirring, frykt og begeistring og ei sterk lyst til å vise seg fram og bli sett. Det eg såg var ei taus og duknakka forsamling, intenst oppteken av klikk-agn, utlagt av sleipe, internasjonale SoMe-aktørar som TikTok, Instagram, Snapchat og Youtube. Det gjorde meg nysgjerrig og eg strekte endå m...

  Forteljarane som vart vekk Forteljartradisjonen ligg på sotteseng. Dei som skal underhalde oss, har begynt å forklare i staden for å fortelje. Kvar har det blitt av dei som kunne skrøne saman høgst tvilsame og usannsynlege historier på ein slik måte at publikum flokka seg leande rundt dei og bad om meir. Det var mange fleire av dei for ein generasjon eller to sidan  På arbeidsplassane, på gatehjørnet, eller i sofakroken i godt lag. Når folk i dag må vente i tre minutt, dreg dei fram telefonen og ser på morosame «reels» for å korte tida. Desse små filmsnuttane, som til eksempel handlar om tjukke folk som ramlar på rumpa.  Men det er ingen av dei som ler. Sjekk stemninga bakover i bussen: Medpassasjerane dine skrollar frå den eine morosnutten til den andre med eit ansiktsuttrykk som skulle dei vere på veg til si eiga gravferd.  Ei god historie må ha eit overraskande poeng og må ha ein formidlar som er god på tonefall, ordspel eller dramatisering og himmelropande over...

  Løypa er hardfrosen og bratt. Når vi endeleg let det stå til ned den lange bakken, ser vi tre muntre jenter nedst i sporet, opptekne med å ta selfie saman med ein virren veskehund. Det kjennest som å oppleve flystyrt i sakte film. Det var på håret. Både jentene og bikkja kjem seg vekk akkurat i tide før vi vaklar forbi i stor fart med viftande   stavar og skjelv i beina.   Sorry, ropar jentene forskrekka etter oss. Nei, sorry? tenkjer vi som nettopp var på beinbrotets rand og no har fått hjartepumpa under kontroll igjen. Tenk, slike høflege ungdommar! Litt drama i bakken høyrer no berre til! For kan ein ha det betre? Både naturen og motbakkane er eigna til å ta pusten frå ein. Vi speidar over til solsida, der skitrekket durar og det blenkjer i dei tusen glasruter i hyttebyen. Vi minnest hyttetur i vår grøne ungdom, då vatn skulle berast og doar tømmast før ein kunne kvile ut på ein hard pinnestol, drikke lunka kokekaffi og bruke kvelden til å sjå filosofisk inn i...

  Eg hadde akkurat gitt ut bok og kom stolt og opprømt inn i bokhandelen på Stranda for å overlevere nokre eksemplar. Den gamle bokhandlaren titta på meg over brillene med gamle og trøytte auge: «Det er mange som vil skrive. Det er ikkje så mange som vil lese», sukka han.   Her kjem den gamle gode gamle klaga frå bokfolket og spesielt frå dei som skriv: Folk les ikkje bøker lenger. For lesaren er ei god bok den billigaste hobbyen. For forfattaren den dyraste , skreiv forfattaren Gabriel Lamb, ein gong tilbake i litteraturens gullalder. Det var sant før. Men no har det blitt verre. Ganske mykje verre.   No skrollar vi på nettet. Boklesing er for nerdar og gamlisar. Den mest spennande roman kan ikkje lenger konkurrere med Instagram og Netflix. Og folk er praktiske:   Kvifor lese ei fagbok når vi kan vite det vi treng i tre minutts video på Youtube?   I   gamle dagar titta vi diskret på bokhyllene når vi kom heim   til folk. Det gav ein slags p...

  Tweed-dress med vest, kordfløyelsbukser, mokasiner og strikkejakker i bestefar-stil har blitt moteplagg blant trendy unggutar. Til og med den gamle røykejakka er på full fart tilbake. Ull, sixpence og eit velstelt heilskjegg er «hot» blant unge menn, gjerne med ei vintage oilskin - jakke i britisk godseigar-stil. Nokre vel seg dress med vest og frakk. Vår ungdoms uformelege dyffelcoat , komplett med hornknappar, er no godkjent som moterett ytterplagg over dressen.   Om vinteren skal ein ikkje ha strikkegenser, men cardigans med knappar eller glidelås . Sommars dag er det vere tid for sweater, som skal knytast laust over skuldrane. Under må ha trøye med det rette dyre merket og på beina skal det vere behagelege loafers. Stilen skal vere avslappa. Det skal   sjå ut som ein kjem rett frå golfbana. Bowlerhatt   Nobelkomité-medlem Asle Toje er både ultra-konservativ og pen i tøyet. Han fortel at han kjøper stoff vevd av ull frå Gudbrandsdalen som han sender t...

  Moralistar har alltid vore det verste vi visste. Motviljen auka ekstra for nokre tiår sidan parallelt med skulderputer, børstraktorar og den store høgredreiinga i politikken, då vi trudde den kalde krigen var over for godt og marknaden og det frie initiativ skulle styre verda. No skulle vi hegne om privatlivets rett. Nyfikne nabokjerringane og nasevise politikarar skulle blanda seg minst mogleg i våre saker. Alle skulle få bestemme over seg og sitt. Slik byrja vi å dyrke oss sjølve og bry oss mindre med andre. Vi heldt oss med ein ansvarsfråskrivande ironi der alt vart like viktig eller uviktig og der det var god plass for våre veksande ego. «Det er vanskeleg å gå i seg sjølv. Det er mykje lettare å gå i andre» sa Rolf Wesenlund i rolla som feriebiskop Fjertnes den gong. Det lo vi godt av. No i våre dagar er det motsett: Mange av oss går mest i oss sjølve og alt for lite i andre. Respekten for individet kan også vere ei sovepute, når vi let andre menneske segle sin eigen sjø. Men...

  - Dei protestantiske kyrkjene har blitt demokratiserte. Ein har late folk flest   bestemme teologien. Ikkje Guds ord og kyrkja sin tradisjon. Det er ei veldig uheldig utvikling, seier Ottar Svein Mikael Myrseth. Ei lang teologisk utvikling   har ført han dit han er i dag – biskop og øvste leiar i Den Nordisk-Katolske kyrkja.   74-åringen, som plussa på   namnet sitt med Mikael då han vart prestevigd   i kyrkjesamfunnet i 2001, kunne   naturlegvis ha nytt sine pensjonist-år uforstyrra på hytta på Gjæveneset i Hundeidvik. Men slik vart det ikkje. Han har alltid   vore ein opprørar, seier han. Engasjementet hans let seg ikkje utan vidare pensjonere. Bedehuset   Han voks nærast opp på bedehuset i Hundeidvik, der far hans var ein av leiarane. Når det kom omreisande predikantar, budde dei gjerne heime med familien deira. Då gjekk drøsen mykje om åndelege ting. Den religiøse interessa har Ottar Myrseth fått med seg frå barnsbein av.  ...

  På syttitalet byrja foreiningar av pensjonistar å gro fram i sunnmørsbygdene. Det vart snakka om vellykka pensjonistlag i andre kommunar. Gode møteplassar for eldre menneske mangla i lokalsamfunna. Enno hadde ikkje eldre menneske så lett for å kome ut og treffe andre menneske. Mange var einsame. Kommunen var vid og enno var grendene   dei naturlege einingane i kommunen. Mange hadde ikkje sertifikat og bil. Det hadde grodd fram eit behov blant dei som hadde avslutta arbeidslivet   for å treffe andre menneske for å snakke om det dei sjølve var opptekne av. I 1975 tok sosialstyret i Sykkylven eit initiativ. Også Sykkylven burde få seg eit forum for pensjonistane. Det førte til at nokre pensjonistar frå Sykkylven bad om eit møte med Stranda Pensjonistlag, som alt var i god drift. Då dei kom heim frå Stranda, hadde dei fått blod på tann. Trygda og tryggleiken   Den norske velferdsstaten hadde utvikla seg sterkt etter den andre verdskrigen.   Å sikre eldre m...

  Alfred Guttmann hadde eit stort namn i Tyskland både som vitskapsmann, humanist og kunstnar. Men han var også jøde. Forfølginga etter at Hitler tok makta, sende han på flukt til sitt andre fedreland, Noreg. Men nazismen var hakk i hæl… Det er nok ikkje så mange som lenger hugsar det eldre ekteparet Eva og Alfred Guttmann som kom flyttande til Sykkylven like etter at krigen var slutt. Dei bygde seg eit lite hus på tomta Steinhagen på Ytre Fauske.   Det   var nok ein viss uro blant bygdefolket. Haldninga   til alt som var tysk var naturleg nok fiendtleg så kort tid etter krigen.   Men etter kvart som bakgrunnen til paret vart kjend, minka skepsisen. Det gjekk opp for folk at sjølv om dei var tyske, var dei sjølve offer for nazismen. Nokre fekk også direkte nytte av kunnskapen og erfaringane   til dr. Alfred Guttmann, då han praktiserte som «nerve-lege» - altså psykiatar – i Sykkylven nokre år etter krigen. Eva og   Alfred Guttmann fekk som nokre av...

  Korleis var miljøet på møbelfabrikkane på tampen av mellomkrigstida . Korleis prata og tøysa dei med kvarandre? Dei skriftlege kjeldene gir lite svar. Er det fabrikkfoto, er det som regel teke utandørs med arbeidarane alvorleg oppstilte på ei trapp eller mot ein murvegg. Bilde av travle arbeidarar i full sving på fabrikkgolvet finst nesten ikkje. Men i arkivet til Møbelmuseet finst det ein prolog som truleg er framført på ein bedriftsfest ved Emdal-fabrikken i Straumgjerde i 1939. Den gir eit humørfylt bilde av arbeidsvilkåra og den spøkefulle tonen som også kunne prege dei lange og einsformige arbeidsdagane på fabrikken. Kven som førte prologen i pennen og eventuelt framførte den, veit vi ikkje. Prolog Vi kallar diktet for prolog her i årboka. Ein prolog er eigentleg eit dikt som blir framført som innleiing til ei fest forestilling , eit stemne eller liknande . I vestnorsk tradisjon er ein prolog oftast eit spøkefullt festdikt   om eller til ære for publikum. Svu...